تاریخچه پیدایش ساز قارمون آذربایجان

تالیف وگردآوری: مسعود شهیدی

تعریف قارمون:

قارمون در زبان روسی نام سازی است که از واژه‌ی هارمونی گرفته شده است که معانی همچون همساز، هماهنگ و هم آواز داشته و از رده سازهای بادی زبانه دار می‌باشد. قارمون هم خانواده آکاردئون بوده وانواع آن در اروپا و روسیه با نام‌های قارمونیکا، قارموشکا، آکاردئون و بایان شناخته می شود.

مکانیزم صدادهی:

صدادهی قارمون توسط زبانه‌های فلزی از جنس مخصوص مرتعش شونده است که هریک روی حفره‌ی خاصی تعبیه شده وهرکدام نیز روی یک نت مشخصی کوک شده اند،که مجموعه‌ای از این حفره‌ها تشکیل پلانکا را می‌دهند. قارمون معمولا از ۵ یا ۶ پلانکای اصلی و ۳ پلانکای نیم پرده ها در دست راست و همچنین ۶ پلانکا در سمت چپ تشکیل شده که در مجموعه حدود ۳۹۶ الی ۴۶۸ عدد زبانه‌ی فلزی روی پلانکاهای قارمون نصب شده است. وقتی نوازنده دگمه‌های قارمون را فشار می‌دهد و همزمان فانوس را باز و بسته می‌کند، هوای داخل آن فشرده شده و از میان این زبانه‌های فلزی عبور می‌کند که ارتعاش آنها باعث ایجاد صدای دلنشین می‌شود که به نوعی همان مکانیزم صدادهی سازهای بادی است که توسط باد دهان و باز و بسته شدن زبانه‌ها به کمک انگشتان انجام می‌پذیرد. فانوس یا کوروح به کمک دست چپ نوازنده باز و بسته شده و باد را به داخل پلانکاها یا همان کانالهای زبانه‌دار هدایت می‌کند و ایجاد ملودی نیز با هماهنگی انگشتان نوازنده و به کمک کلاویه‌ها انجام می‌شود.

توضیح اینکه ساز قامون توسط یک عدد کمر مهار شده و به خاطر استایل نگهداشتنش معمولاً با ۴ انگشت نواخته شده و البته گاهی از انگشت شصت به عنوان کمکی استفاده می‌شود.

بدنه قارمون:

بدنه قارمون از سه قسمت دست راست (کلاویه‌ها یا همان گریف) و سمت مرکزی فانوس (کوروح) و سمت چپ آکوردها تشکیل شده و جنس بدنه آن از چوب بوده که معمولاً در طرح‌های مختلف و با صدف دریایی تزئین می‌شود و به نوعی حالت صنایع دستی و هنری دارد. این قارمونها تماماً دست ساز بوده و عموماً با نام محل ساخت یا نام استاد سازنده نامگذاری می‌شوند به عنون مثال می‌توان به نام‌های تولا، ویتکا، کارپوشکین، والنتین، استالبوف، ساراتوف اشاره کرد. در ضمن قارمونهایی که سفارشی ساخته می‌شوند زاکاز نام دارند. نوعی دیگر از قارمون‌هایی که در کارخانه ای در شهر کازان روسیه تولید می‌شدند و دارای بدنه پلاستیکی بودند با نام کازان شناخته می‌شوند.

شکل قدیمی و امروزی قارمون:

قارمونهای اولیه بدون نیم پرده نبودند که دیاتونیک نامیده می‌شدند. بعدها با سفارش نوازنده قدیمی قارمون به نام احد علی ائو (مشهور به کوراحد)، پرده‌های سیاه به قارمون اضافه شد که شکل امروزی آن را تشکیل می‌دهد و متشکل از ۱۸ کلاویه سفید و ۱۲ نیم پرده سیاه در دست راست بوده و به همان تعداد نیز سمت چپ قارمون تعبیه شده است. اندازه و ابعاد قارمون حدوداً ۳۲ × ۱۸× ۳۶ سانتی‌متر می‌باشد که به صورت مکعب مستطیل و تقریباً یک شکل است.

اجداد اولیه قارمون و اشخاص مرتبط با آن:

به احتمال زیاد اجداد اولیه قارمون، ساز شرقی به نام shen یا sheng است که در نواحی تبت و چین در حدود ۳۰۰۰ سال قبل استفاده می‌شده که حاصل صداسازی توسط لوله‌های بادی است. از اجداد ابتدایی قارمون به ساز نی انبان که مکانیزم ایجاد صدا توسط باد ابتدا از آنها شروع شده می‌توان اشاره کرد. ایجاد صدا در نی انبان طوری است که کیسه پوستی آن کار کوروح را انجام داده و باد را به لوله ملودیک هدایت می‌کند. در حقیقت کوروح امروزی نسخه پیشرفته نی انبان پوستی می‌باشد. پس در نتیجه سیستم ایجاد صدا در قارمون شبیه نی انبان است.

از ورژنهای قدیمی قارمون می‌توان به ساز یونانی Arganun (ارگ باستانی ارغنون) اشاره  کرد که در عصر ۱۱ در نواحی آسیای میانه و ایران و بعدها در اروپا نواخته می‌شد. حتی شعرایی چون قطران تبریزی، خاقانی  و نظامی گنجوی نیز اسم این ساز را در بعضی  اشعار خود آورده‌اند. این طور احتمال می‌رود که در مراحل تکمیل قارمون قومهای ترک نقش مهمی داشته‌اند. البته نظرات علمی و تفکرات نوازنده‌های مشهور ارگ در اروپا از جمله kirishnik، Foglerin، Melchel، Zomer، Qrenyen و Buschman در شکل‌گیری و کوک اولیه و قدیمی قارمون خیلی مؤثر بوده و نقش اساسی داشته‌اند.

قارمون‌های امروزی فرم کوچک شده و تغییر شکل یافته ارگهای قدیمی است که طراحی علمی آن ارگها در قرن ۱۷ و توسط Kircher آلمانی صورت گرفته است. تاریخ پیدایش اولیه قارمون به عصر ۱۹ میلادی بر می‌گردد. در قرن ۱۸ شکلهای تکمیل شده و مدرنی از ارگ به نام Clavichord (کلاویکورد) ساخته شد که کلاویه‌های سیاه قارمون نیز بعدها با الهام از آن اضافه شد. بعدها این ارگ‌ها از زبانه و بادی به سیمی تبدیل شد که به نوعی الهام از سنتور بود و بدین ترتیب شکل اولیه پیانوهای امروزی نیز پدیدار شد. در سال ۱۸۲۰ قارمونیکاهایی که به دو حالت باددهی توسط نفس و لب و نیز دست که mundharmonika (ساز دهنی یا هارمونیکا) نامیده می‌شد توسط فردی آلمانی به نام بوشمن (F. Buschman) ساخته شد. بعدها در سال ۱۸۲۹ قارمونیکاهایی که با باددهی دستی بود توسط فرد اتریشی به نام Cyrill. Demian تکمیل شد که دارای کلاویه‌های دست راست و نیز دست چپ برای آکومپاینمنت بود که آن را آکاردئون دئمیان نامگذاری می‌کند. که بعدها پایه همه سازهای دگمه‌ای و آکاردئونهای مدرن شد. در حقیقت Demian را می‌توان مخترع آکاردئون و همچنین اولین فرد منتشر کننده نخستین متد رسمی آموزش آکاردئون نامید.

از سازندگان متخصص آن زمان آکاردئون می‌توان به Sh.Buffe اشاره کرد. از انواع دیگر آکاردئون‌های کوچکی به نام Concertina که در سال ۱۸۲۹ توسط یک نفر بریتانیایی به نام Charles. Wheatstone ساخه شد و در هر دو طرف داری پرده‌های کروماتیک و دارای رجیستر بود و نیز آکاردئونهای Bandoneon که توسط یک آلمانی به نام H.Band ساخته شد.

در سال ۱۸۲۹ قارمونیکا خیلی زود در اروپا خصوصاً آلمان و روسیه رواج یافت. در سال ۱۸۷۰ با ایده فردی روس به نام Nikolai. Beloborodov اولین قارمون دو طرفه کروماتیک الهام گرفته از پیانو در شهر تولا (Tula) روسیه متولد شد و سپس در سایر نواحی روسیه توسط اساتید سازنده قارمون ساخته و تکمیل شد که از آن اساتید می‌توان Sizov را نام برد. در سال ۱۸۷۱ اولین قارمون دو ردیفی کروماتیک هم با کیبورد پیانوئی توسط chulkov ساخته شد که بعدها پایه ساز بایان روسی شد.

در روسیه اولین بار قارمونیکاهای Saratov با صداهای دوم کمی بالاتر از صداهای اصلی جاگذاری شد که بعداً این اسلوب در تمامی آکاردئونها تطبیق داده شد که در دست راست ۵۲ الی ۶۱ دگمه و در دست چپ ۱۰۰ الی ۱۲۰ دگمه جهت مشایعت در چنین قارمونیکاهایی اجرا و تولید شد که آنها را بایان نامیدند. البته بعدها بایان‌های کوچکتری با دگمه‌های کمتر نیز تولید شدند.

در اواخر عصر ۱۹ قارمونیکاهای تولید شده توسط اساتید آن زمان در شهر Yeletsk و بعد از این که در سال ۱۸۷۰ آقای Beloborodov کارهای تکمیلی روی قارمونیکا را انجام داد و پرده‌های کروماتیک به آن اضافه کرد، در سال ۱۸۸۶ نیز ارکستر بزرگ و مشهوری از انواع آکاردئون و قارمونیکاها تشکیل داد که در آن زمان مورد توجه اروپایی‌ها قرار گرفت و شرکتهای سازنده ساز به دنبال خرید این نوع مکانیزم کروماتیک برآمدند. و چنین بود که این نوع قارمونها تولیدش در شرق رواج پیدا کرد و در شهرهای Kazan، Kirov، Qrozni، Ordjonikidze و Tbilisi دو نوع قارمون جدید به نام Venski و Nemetski تولید شد.

در سال ۱۹۰۰ شخصی به نام Bakanov قارمون جدیدی که دست راست و چپ آن شکل کلاویه‌های پیانو را داشت ابداع کرد که به دلیل مشکل بودن نواختن دست چپ آن مورد پسند واستقبال قرار نگرفت. در همین سالها در اروپا مکانیزم دست چپ آکاردئون تکمیل شده و تولیدش زیاد شد و در سال ۱۹۲۰ دگمه‌های تعویض رجیستر آکاردئون تکمیل و در ظاهر بیرونی ساز دگرگونی حاصل شد. در سال ۱۹۳۰ در شهر لنینگراد روسیه اولین کارخانه تولید قارمون آن زمان به نام Qirmizi partizan تشکیل شد. سپس در شهر Tula، Rostov- Don، Ufa، Saratov و Kiyev و سپس در سال ۱۹۳۵ در شهر مسکواولین بار با نام‌ کارخانه RKKA آکاردئونهای معاصر تولید شد. در سال ۱۹۳۶ کارخانه Qirmizi Partizan اولین آکاردئون ۱۲۰ باس را تولید کرد که در آن اساتیدی چون Stolbov، Paramonov، Aleksandrov و Lebedyerin نقش اساسی داشتند. این تیپ آکاردئونها در سال ۱۹۵۷ برای اولین بار در کشور چین نیز شروع به تولید کرد.

تحقیقات نشان می‌دهد که در نیمه دوم عصر ۲۰ بین نوازنده‌های قارمون و آکاردئون اروپایی و روسی و مناطق آذربایجان مسابقات بین‌المللی برگزار می‌شده و در آن سالها نوازندگی تکنیکال اثر شروع شد و ملودی و رقص‌های ملی آغاز شده و سپس قارمون و آکاردئون وارد ارکسترهای سمفونیک شدند.

در سال ۱۹۳۶ در پایتخت تاتارستان شهر کازان شکل معاصر قارمون (Sharg Bayani) که از قارمونهای ملی قبلی متفاوت‌تر بود و در دست راست و چپ نیم پرده‌ها رو داشت شروع به تولید کرد. در این نوع قارمونها ۱۶ کلاویه سفید و ۱۱ سیاه دست راست بود و ۲۴ دگمه دست چپ قرار داشت که دست چپ هم تک صدایی (unison) بودند که این نوع قارمونها اگر برای موسیقی اروپایی و روسی مناسب بوده باشند ولی برای نوازندگان آذربایجانی کارآیی زیادی نداشت. چون موغام و ملودیهای رقص و موسیقی ملی باید اجرا می‌شد.

در عصر ۱۹ دست چپ در راستای موسیقی ملی آذربایجان توسط اساتید سازنده قارمون آذربایجان تکمیل و اصلاح شد. در نتیجه تکمیل قارمون ملی آذربایجان توسط نوازنده قارمون آن زمان به نام احد علی ائو (مشهور به کوراحد) که به نوعی بانی پیدایش قارمون امروزی آذربایجان است، سایر نوازندگان نیز به راحتی و با تبحر خاص توانستند رقص‌ها و خالق ماهی لاری و موغامات را اجرا کنند.

در کل سازندگان اروپایی بیشتر روی اختراع و توسعه و متد آموزشی آکاردئون کار کرده‌اند و سازندگان روسی روی توسعه تکنیک و کروماتیزه کردن و ایجاد سازهای محلی و نیز ارکستراسیون فعالیت کرده‌اند. در عصر حاضر قارمون را به حالت سولیستی و حتی در ارکسترهای ملی و سمفونیک نیز می‌نوازند. قارمون ساز مورد علاقه مردم آذربایجان است که در مراسم مختلف و ارکسترها و اجرای ملودیهای رقص و موغامات و ترانه‌های شاد و لیریک استفاده می‌شود. محبوبیت قارمون در بین مردم آذربایجان به قدری زیاد است که می‌گویند بزم و شادی عروسی بدون قارمون انجام نمی‌شود.

اساتید سازنده ساز و نوازنده‌های تاثیرگذار و مشهور قارمون:

از اساتید سازنده قارمون می‌توان به کارپوشکین، والنتین، قوربونوف، فیلیپوف، زوئرئو وجوراولئو، ووا، رافیق و آذر را نام برد که قارمونهای ساخته شده توسط این اساتید هم اکنون نیز در دست نوازندگان نواخته می‌شود.

از نوازندگان تأثیرگذار قدیمی قارمون می‌توان لطیف حسین اوغلی (کربلایی لطیف)، احدعلی ائو (کوراحد). طیب دمیراف، محمد آقائیو، حمید حق وئردیئو، ذاکر میرزایئو و آفتاندیل اسرافیل اف را نام برد. از نوازندگان طراز اول معاصر هم می‌توان خانلار جعفر اف، زاهد محمد اف، شمسی آقا مالی یئو انور صادق اف، طاهر ذاکر اف، آیدین علی ائو و اورخان میرناطق اوغلو را نام برد.

لازم به ذکر است که آفتاندیل اسرافیل اف در رده نوازندگان بین قدیم و معاصر است که با نبوغ خاص خود شیوه نوازندگی قارمون را متحول نمود و با ابداع تکنیکهای خاص خودش مکتب قارمون نوازی جدیدی ابداع نمود. آفتاندیل اسرافیل اف ملودیهای رقص زیادی را برای قارمون آهنگسازی کرده است. وی همچنین اولین مشایعت پیانو در کنار قارمون را به همراه یوسف سلیم اف و در مراسم عروسی عدالت وزیراف اجرا کرده و بعدها با ارگ‌هایی به نام دیونیکا، آکوردگیری در کنار قارمون را بنیانگذاری کرد. این استاد بی‌تکرار برای اولین بار جاگذاری میکروفون پیکاپ‌دار در داخل قارمون را به کمک یک گیتار نواز به نام عصمت که همزمان در ارکستر ربابه مراداوا بودند ابداع نمود که این تفکر او باعث تقویت و همچنین تنظیم بهتر صدا به کمک سیستم صوتی گردید و در نتیجه نوازندگان این ساز توانستند با تسلط بیشتر و کیفیت بهتر بنوازند.

تکنیک های ابداع شده توسط آفتاندیل از جمله تریل‌های به اصطلاح برعکس(یعنی تریل با نت بم‌تر از نت اصلی) ونیز جمله بندی های کامل و خاص وی، تحول عظیمی در نواختن قارمون به وجود آورد که در حال حاضر نیز مکتب آفتاندیل در دانشگاه‌های کشور آذربایجان وهمچنین در میان نوازندگان قارمون آذربایجان تدریس و اجرا می‌شود.

شایان ذکر است که ذاکر میرزا یئو نیز از نوازندگان میان قدیم و معاصر می‌باشد که حتی قبل از آفتاندیل نوازندگی قارمون را شروع کرده و او نیز ملودیهای رقص زیادی برای قارمون نوشته است. و همچنین در ابداع اسلوب و تکنیکهای خاص خودش در پیشرفت نوازندگی قارمون تأثیربسزایی داشته است.

منابع:

۱- کتاب قارمون نوشته استاد ذاکر میرزایئو

۲- تحقیق و صحبت با اساتید بزرگ قارمون در باکو

۳- معلومات شخصی نویسنده

۴- اطلاعات جمع آوری و تائید شده از سایتهای اینترنتی مربوط به قارمون و آکاردئون