در رابطه با بیش فعالی/ نقص توجه که از آن به عنوان اختلال عصبی-رشدی یاد می شود، فارغ از محدودیت هایی که برای این افراد ذکر میشود، مانند عدم توجه به جزییات، عدم توجه پایدار، عدم پیروی از ساختارها و قوانین و… نکات بسیار حائز اهمیتی که در طول سال ها کاربرد تکاملی داشته، به چشم میخورد. اینکه علت اختلال بیش فعالی/ نقص توجه چه چیزیست هنوز مورد بحث دانشمندان است، اما بر اساس آخرین مقاله ها در این زمینه ژنتیک عامل اصلی این اختلال است. امروزه شاهد افزایش افراد مبتلا به این اختلال هستیم، کسانی که تشخیص adhd داده می شوند و والدینی که با نداشتن آگاهی، بازیگوشی های کودکشان را صرفا به دوران کودکیشان ربط میدهند و با نادیده گرفتن بر روی عدم تمرکز و یا جنب و جوش زیاد، کودکشان را قربانی شرایط محیطی می کنند، هم در حال افزایش است.
با نگاه علوم اعصاب شناختی به اختلال بیش فعالی، این اختلال جنبه کلینیکی به خود می گیرد، چنانچه نظر دانشمندان علوم اعصاب و روانپزشکان بسیاری را به خود جلب کرده است. با این رویکرد این اختلال در مغز و سلول های عصبی اتفاق می افتد که متعاقبا رفتار را تغییر میدهد. بدین منظور که تصویربرداری های مغزی از ساختار ها و عملکردهای افراد مبتلا به بیش فعالی/ نقص توجه، ساختار های کوچکی در بعضی از نقاط مغز و همچنین ضعف های عملکردی نسبت به همسالان را نشان می دهد. اما سوال مهمی که باید پرسید اینست که واقعا می شود یک اختلالی که به صورت ژنتیک است و در طول سالیان دراز باقی بماند و اثر مثبتی داشته باشد؟ ایا یک اختلال می تواند جنبه مثبتی داشته باشد؟ وقتی از این اختلال صحبت می شود از جنبه های مثبتی هم می توان صحبت کرد؟ آیا می شود اختلال را به شیوه دیگری دید؟ ایا این اختلال محصول قرن حاضر است یا در گذشته هم وجود داشته است؟
برای جواب دادن به این سوال باید به زمان مکان و مخاطب و در نتیجه به رویکرد تکاملی توجه کنیم. ما تغییر می کنیم و تغییرات ما هم در طول زمان تغییر می کند. با نگاهی به گذشته، پاسخ این پرسش که آیا این اختلال محصول جامعه مدرن (مخصوصا دوره اطلاعات) است یا در گذشته هم وجود داشته، یا شناسایی این اختلال در این دوره زمانی با توجه به ابزارهای تشخیصی قدرتمند صورت گرفته، روشن می شود. چه ضرورتی برای یک ژن وجود داشته است که در طول سالیان دراز خود را حفظ کرده است؟ چرا بر اساس انتخاب طبیعی، حذف گونه یا موجود ضعیف عمل نکرده است تا امروزه دنیایی عاری از این اختلال را داشته باشیم؟ و سالانه میلیون ها دلار را به جای تشخیص و درمان این اختلال صرف تحقیقات دیگری بکنیم.
با کمی تعمق بر روی این اختلال، می شود فهمید که حتما یک یا چند کارکرد مثبتی داشته است که تواسته خود را از سموم، بلایای طبیعی جهش ژنتیکی و … حفظ کرده و به قرن ۲۱ برساند. تصور کنیم تمام انسان ها به گونه ای بودند که هیچ وقت از چیزی حوصله شان سر نمی رفت به دنبال گشت و گذار برای کشف جاهای جدید برای خودشان نبودند، به دنبال غذاهای جدید با طعم های شگفت انگیز نبودند، به چیزی که داشتند قانع بودند و وسیله ای را ابداع نمی کردند، یا اگر می کردند به فکر به روز رسانی یا نغییر و تحول ان محصول نبودند، افکار و ایده های لذت بخشانه نداشتند، سیاست یا قانون جدیدی را نمی نوشتند، ان وقت چه اتفاقی می افتاد؟
حال می شود بدین موضوع پی ببریم که این ژنتیک که سال های درازیست در قشر خاصی از افراد حضور دارد، و رفته رفته میزان آن افزایش می یابد چه ویژگی هایی را برای خود و اطرافیانشان داشته است و آیا میتوان گفت این خصوصیات رفتاری در قرن حاضر عملکرد منحصر به فردی دارد یا خیر.
از ویژگی های برجسته که برای افراد مبتلا به اختلال بیش فعالی بیان می شود توانایی یافتن راه های متناوب برای غلبه بر موانع و پیدا کردن مسیرهای متناوب برای هر مکان مشخصی است، که این موضوع بیانگر بالای هوش واگرا در این افراد است.
افکار پینگ پونگی یا در فرهنگ ما «ازین شاخه به آن شاخه پریدن» است، با کمک و راهنمایی درست و به موقع و با حمایت والدین می تواند به یک جنبه بسیار مثبتی تبدیل شود که مسائل را به طرز شگفت انگیزی می توانند انجام دهند.
تخیل و قدرت تصویر پردازی ذهنی بسیار قوی موهبت بسیار شگفت انگیزی را برای این افراد به ارمغان آورده و با این ابزار قدرتمند می توانند باعث رشد فردی و اجتماعی بشوند.
حس شوخ طبعی بالا چقدر می تواند فضای پر استرس خانه و یا محل کار را به یک محیط روح بخش تبدیل کند. این حس شوخ طبعی افراد مبتلا به اختلال بیش فعالی نقص توجه که اگر با علاقه همراه باشد می تواند به کمدین های حاذقی تبدیل بشود.
هر چند حافظه کاری در بیشتر افراد مبتلا به این اختلال یکی از عوامل بسیار منفی به حساب می اید و حتما باید با توانبخشی شناختی درمان بشود، اما توجه به همه ی اتفاقاتی که در محیطشان برایشان جالب است و حواسشان بدان ها پرت میشود، یک جنبه مثبت تکاملی است.
عملکردهای چند گانه در یک زمان که شغل های بسیاری در سراسر دنیا که به این توانایی نیاز دارند، یکی دیگر از جنبه های خاص و مثبت این افراد است. و در آخر قدرت انعطاف پذیری بالا و اشتیاق برای تجربه موضوعات جدید که جهان امروز درحوزه های مختلف به شدت نیاز به این افراد دارد، از این افراد یک منبع الهام بخشی می افرید که گواه آن شخصیت های معروفی که تاثیر بسیار شگرفی در تاریخ جهان بشری گذاشتند از جمله آن میتوان به آبراهام لینکل، فورد، ونسان ون گوک و… را نام برد.
در پایان باید خاطر نشان شد که اختلال بیش فعالی / نقص توجه حتما باید با تشخیص یک متخصص این حوزه باشد و در کنار درمانی که حتما نیازمندش است، باید به عنوان یک آموزگار در کنارش باشد و راهنمایی های لازم را بر اساس استعداد، ظرفیت شناختی و شخصیت او بکند*
مجید پرتوی- روانشناس شناختی، پژوهشگر و درمانگر کودکان